Martxoko ezko

Martxoko ezkoa
Marzschnecklinge.jpg
Commons-logo.svg Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa 22
ErreinuaFungi
KlaseaAgaricomycetes
OrdenaAgaricales
FamiliaHygrophoraceae
GeneroaHygrophorus
Espeziea Hygrophorus marzuolus
Bres., 1893
Mikologia
Gills icon.png 
orriak himenioan
Bare stipe icon.png 
hanka biluzik dago
Mycorrhizal ecology icon.png 
mikorrizak eratzen ditu
Edible toxicity icon.svg 
jangarria da

Oharra: ez fidatu soilik orri honetan ematen diren datuez perretxiko bat identifikatzeko orduan. Inolako zalantzarik izanez gero, kontsultatu aditu batekin.

Martxoko ezkoa edo elur ezkoa (Hygrophorus marzuolus) Hygrophoraceae familiako onddo bat da. Jatorriz Agaricus marzuolus izena eman zion Elias Magnus Friesek 1821ean, eta 1893an Hygrophorus generoan sartu zuen Giacomo Bresadolak.[1]

Onddo honen perretxikoak haragi trinkoa dauka. Txapela gris-beltz kolorekoa da, 15 cm-tik gorako diametrokoa. Hanka zuria dauka, grisera jotzen duena zahartzean. Orrien artean tarte zabala dauka, eta haien kolorea zuria da hasieran eta grisa zahartzean.

Euskal Herrian neguaren azkenean agertzen da, baita elur azpian ere. Orbelaren azpian geratzen da askotan eta ez da erraz antzematen. Ez da oso arrunta.

Deskribapena

Kapela: 4 eta12 cm. arteko diametrokoa, haragitsua, hasieran ganbila, gero laua eta ertza uhindua. Leuna da, ez da likatsua ez eta higrofanoa ere, eta arbel-zurixka kolorekoa, zahartuaz ilundu egiten da. Orbelak estaltzen dituen aleetan kolore zuria agertzen da.

Orriak: Hasieran estu-estu eta gero oso urrun. Dekurrente samarrak, sabeldunak, zabalak eta atzetik nerbioez elkartuak. Bere kolore zurixka gero grisaxka bihurtzen da.

Orri dekurrenteak: hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

Hanka: Motza, sendoa eta haragitsua, batzuetan kurbatua eta kolore zurixkakoa, gero grisaxka bihurtzen dena eta ezkatatxuak ditu goiko aldean.

Haragia: Trinkoa, baina samurra, zurixka oro ar eta errautz-gris kolorekoa kapelaren azalaren azpian. Usain eta zapore zehatsik gabe.[2]

Etimologia: Hygrophorus hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko phóreotik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik. Marzuolus berriz latinetik, martxotik, agertzen den hilabetetik.

Jangarritasuna

Jateko oso ona. Urteko lehen perretxiko jangarria da.[3]

Nahasketa arriskua

Agertzen den garaiagatik, zaila da beste batekin nahastea. Udazkenean antzeko espezie batzuk ateratzen dira: H. Caprinus, H. Atramentosus, lehena arrexka kolorekoa eta bigarrena gris-zilarreztatua.[4]

Martxoko ezko

Sasoia eta lekua

Urtarrila eta martxoa bitartean bizi den espezie goiztiarra, batez ere baso mistoetan irtetzen du, pagoak eta koniferak nahasi dauden basoetan. Silizezko lurretan. Hostoek oso estalita eta nahiko lurperatuta. Elurra guztiz desagertu ez bada ere aurki daiteke.[5]

Urtxintxek eta basoko animaliek jaten dituzte eta hauek uzten dituzten arrastoek aurkitzen laguntzen dute.

Banaketa eremua:

Erreferentziak

  1. Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Zuzendaria Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza
    Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, 2012ko Abendua, A.D.E.V.E, Argazkiak:Fernando Pedro Pérez, Maite Legarra, Xabier Leizaola, Jon Urkijo, Nerea Aurtenetxe.
  2. (Gaztelaniaz) Lotina, Roberto. (1985). Mil setas ibericas. Diputacion foral de vizcaya, 343 or. ISBN 84-505-1806-7..
  3. (Gaztelaniaz) Palacios Quintano Daniel. (2014). Disfrutando con las setas. Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 192 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
  4. (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 431 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
  5. (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 114 or. ISBN 84-404-0530-8..

Kanpo estekak

  • Hygrophorus marzuolus Errotari mikologia elkartearen webgunean
  • (Ingelesez) Hygrophorus marzuolus Mycobank-en
Autoritate kontrola
  • Wikimedia proiektuak
  • Wd Datuak: Q727534
  • Commonscat Multimedia: Hygrophorus marzuolus

  • Datu taxonomikoak
  • BioLib: 60271
  • EOL: 6701230
  • GBIF: 7244099
  • Index Fungorum: 181113
  • MycoBank: 181113
  • NCBI: 1742600
  • Wd Datuak: Q727534
  • Commonscat Multimedia: Hygrophorus marzuolus
Euskal Herriko perretxiko eta onddoak
Amanita
Amanita eliae | Amanita irintsua (Amanita boudieri) | Amanita mairei | Amanita proxima (Amanita ovoidea var proxima) | Ardotsu (Amanita rubescens f. annulosulfurea) | Galdakao lanperna (Amanita rubescens) | Hiltzaile berdea (Amanita phalloides) | Hiltzaile goiztiarra (Amanita verna) | Kukuma (Amanita ovoidea) | Kukumelo ezkatagrisa (Amanita ceciliae) | Kukumelo grisa (Amanita vaginata) | Kukumelo gris-marroia (Amanita umbrinolutea) | Kukumelo laranja (Amanita crocea) | Kukumelo luzea (Amanita lividopallescens) | Kukumelo marroiska (Amanita fulva) | Kuleto faltsua (Amanita muscaria) | Kuletoa, gorringoa edo arrautza-perretxikoa (Amanita caesarea) | Lanperna ezkatahoria (Amanita franchetii edo Amanita aspera) | Lanperna ezkatazorrotza (Amanita echinocephala) | Lanperna horia (Amanita gemmata) | Lanperna iluna (Amanita spissa) | Lanperna limoia (Amanita citrina) | Lanperna txarra (Amanita pantherina)
Boletus
Boletus lupinus | Boletus dupainii | Boletus fechtneri | Boletus lateritius (Boletus queletii var. lateritius) | Boletus lepidus | Boletus pseudoregius | Boletus rhodopurpureus | Boletus rhodoxanthus (Boletus sanguineus var. rhodoxanthus) | Boletus speciosus | Onddo erregea (Boletus regius) | Onddo hankaederra (Boletus calopus) | Onddo hankagorria (Neoboletus luridiformis, izen ohia Boletus erythropus) | Onddo hankazorrotza (Boletus appendiculatus) | Onddo iodousaindua (Boletus impolitus) | Onddo pinua (Boletus pinophilus, izen ohia Boletus pinicola) | Onddo purpura (Boletus purpureus) | Onddo zikina (Boletus luridus) | Onddobeltza (Boletus aereus) | Onddozuri mingotsa (Boletus radicans) | Quelet onddoa (Suillellus queletii, izen ohia Boletus queletii) | Rubroboletus legaliae edo Boletus splendidus | Satan onddoa (Boletus satanas) | Udako onddozuria (Boletus reticulatus, izen ohia Boletus aestivalis) | Udazkeneko onddozuria (Boletus edulis)
Leccinum
Russula
Gibel beltz-ubela (Russula atropurpurea edo Russula krombholzii) | Gibel hankagogora (Russula rosacea) | Gibel hori-ubela (Russula violeipes) | Gibel kamalehoia (Russula risigallina edo Russula chamaeleontina) | Gibel karramarroa (Russula xerampelina) | Gibel kuletoa (Russula aurea edo Russula aurata) | Gibelaranja hankagorria (Russula decolorans) | Gibelaranja orinduna edo gibelorriska maltzmina (Russula badia) | Gibelarrosa goiztiarra (Russula vesca) | Gibelarrosa horikorra (Russula puellaris) | Gibelarrosa liraina (Russula rosea) | Gibelberde iluna (Russula parazurea) | Gibelberde orrikrema (Russula aeruginea) | Gibelberde orrizuria (Russula heterophylla) | Gibelgorri geraniousaina (Russula pseudointegra) | Gibelgorri hankagogorra (Russula lepida) | Gibelgorri okagarria (Russula emetica) | Gibelgorri orriurdinska (Russula nobilis edo Russula mairei) | Gibelgorria edo Gibelmarroi orriosoa (Russula integra) | Gibelgorriska eztiusaina (Russula melliolens) | Gibelgris kirasduna (Russula pectinata) | Gibelhori hankagrisa (Russula claroflava) | Gibelhori orrilaranja (Russula lutea) | Gibelilun errea (Russula adusta) | Gibelilun orrimina (Russula acrifolia) | Gibelilun orrizabala (Russula nigricans) | Gibelilun zuri-beltza (Russula albonigra) | Gibel-laranja orinduna (Russula maculata) | Gibelmarroi ildaskatua (Russula amoenolens) | Gibelmore hankamorea (Russula torulosa) | Gibelmore hauskorra (Russula fragilis) | Gibelokre almendrausaina (Russula grata edo Russula laurocerasi) | Gibelokre hankazuria (Russula ochroleuca) | Gibelokre kirasduna (Russula foetens) | Gibelokre konpotausaina (Russula fellea) | Gibelokre orrizuria (Russula farinipes) | Gibeloliba (Russula olivacea) | Gibelubel iodousaina (Russula turci) | Gibelubel orriahula (Russula romellii) | Gibelubel orrikrema (Russula grisea) | Gibelubel polita (Russula amoena) | Gibelubel puntaduna (Russula caerulea) | Gibeluraina (Russula rosea edo Russula lepida var. lactea) | Gibelurdina (Russula virescens) | Gibelzuri orribildua (Russula chloroides) | Gibelzuri orrizabala (Russula delica) | Pinudi-gibelgorria (Russula sanguinea) | Pinudi-gibelubela (Russula sardonia) | Russula decipiens | Russula veternosa | Urritxa (Russula cyanoxantha)
Tricholoma
Agaricus
Hygrophorus
Hypholoma
Inozibea (Inocybe)
Esnekia (Lactarius)
Esnatoa (Lactarius volemus) | Esneardotsua (Lactarius sanguifluus) | Esnegorri faltsua (Lactarius torminosus) | Esne-gorria (Lactarius salmonicolor) | Esnegorri, piñutela edo nizkaloa (Lactarius deliciosus) | Esneki argia (Lactarius pallidus) | Esneki arrunta (Lactarius quietus) | Esneki gibelkolorea (Lactarius hepaticus) | Esneki hankazulatua (Lactarius scrobiculatus) | Esneki laranja (Lactarius auranticus) | Esneki teilamina (Lactarius rufus) | Esneki zonaduna (Lactarius zonarius) | Esneki zuri-orriarrosa (Lactarius controversus) | Esneki zuri-orribildua (Lactarius pipetarus) | Esneki zuri-orrizabala (Lactarius vellereus) | Kanfor-esnekia (Lactarius camphoratus) | Lactarius acerrimus | Lactarius acris | Lactarius pubescens | Lactarius rubrocinctus | Lactarius tabidus | Lactarius vietus | Pagadi-esneki berdea (Lactarius blennius
Cantharellus
Hygrocybe
Lepista
Gymnopus 
Clitocybe
Lycopedon
Marasmio (Marasmiellus)
Melanoleuca
Karraspina (Morchella)
Mycena
Besteak

Asterophora : Niktali handia (Asterophora lycoperdoides)
Astraeus : Izarputz higrometro, izarputz, lurrizar edo lur-izarra (Astraeus hygrometricus)
Aureoboletus : Onddo azpilimoia (Aureoboletus gentilis)
Bisporella : Egur-orin horia (Bisporella citrina edo Calycella citrina)
Bovista : Astaputz berunkara (Bovista plumbea)
Bulgaria : Mukibotoi beltza (Bulgaria inquinans)
Calocera : Mukiadar luzea (Calocera viscosa)
Calocybe : Zizazuria (Calocybe gambosa) | Ziza zuri-morea (Calocybe ionides)
Calvatia : Astaputz erraldoi, putzaundi edo otsoputz handia (Calvatia gigantea edo Langermannia gigantea) | Astaputz mailukatua (Calvatia utriformis)
Chalciporus : Piper-onddoa (Chalciporus piperatus)
Chlorociboria : Gardinga (Chlorociboria aeruginascens)
Chlorophyllum : Galanperna mamigorrizka (Chlorophyllum rhacodes)
Chroogomphus  : Lerdeki marroia (Chroogomphus rutilus)
Clathrus : Izar gorria (Clathrus archeri) | Kaiola gorria (Clathrus ruber)
Clavariadelphus : Joiki arrunta (Clavariadelphus pistillaris)
Clavulina : Atzapar zimurra (Clavulina rugosa)
Clitopilus : Errotari edo Salataria (Clitopilus prunulus)
Coltricia : Onddo-ardagai iraunkorra (Coltricia perennis)
Coprinus  : Urbeltz argala (Coprinus plicatilis edo Parasola plicatilis) | Urbeltz elurzuria (Coprinus niveus edo Coprinopsis nivea) | Urbeltz galparduna (Coprinus comatus) | Urbeltz gorritzailea (Coprinus atramentarius) | Urbeltz mikaduna (Coprinus micaceus edo Coprinellus micaceus) | Urbeltz ugaria (Coprinus disseminatus edo Coprinellus disseminatus) | Urbeltz zuri-beltza (Coprinus picaceus edo Coprinopsis picacea)
Cordyceps  : Beldar-mazoa (Cordyceps militaris) | Boilur-mazoa (Cordyceps capitata edo Elaphocordyceps capitata)
Cortinarius : Cortinarius torvus | Cortinarius triumphans | Sare bikaina (Cortinarius praestans) | Sare hiltzaile edo kortinario hiltzaile gorria (Cortinarius orellanus) | Sare mingotsa (Cortinarius Causticus) | Sareokre ezkatatsua (Cortinarius humicola) | Zare zinabrioa (Cortinarius cinnabarinus edo Dermocybe cinnabarina)
Craterellus : Saltsa-perretxiko beltza (Craterellus cornucopioides)
Crepidotus : Txirla biguna (Crepidotus mollis)
Crucibulum : Kabia horia (Crucibulum laeve)
Cyathus : Makal-ziza (Cyclocybe aegerita)
Cyclocybe  : Kabi ildaskatua (Cyathus striatus)
Cystoderma : Galanperna zokousaina (Cystoderma amianthinum) | Galanperna arrosa (Cystoderma carcharias)
Disciotis : Katilu zaintsua (Disciotis venosa)
Elaphomyces : Basahuntz-boilurra (Elaphomyces granulatus)
Entoloma : Azpiarrosa maltzurra (Entoloma sinuatum edo Entoloma lividum) | Azpiarrosa klorousaina (Entoloma rhodopolium edo Entoloma nidorosum) | Azpiarrosa hankaberdea (Entoloma incanum) | Azpiarrosa goiztarra (Entoloma clypeatum)
Exidia : Mukiziza beltza (Exidia glandulosa)
Fistulina : Idi-mihi edo Idi-mina (Fistulina hepatica)
Flammulina : Kolibia zolabeltza (Flammulina velutipes)
Galerina : Galera hiltzailea (Galerina marginata) | Esupizteko ardagaia (Fomes fomentarius)
Ganoderma : Ardagai zapala (Ganoderma applanatum) | Ardagai pipa (Ganoderma lucidum)
Geastrum : Izarputz gorriska edo lurrizar argia (Geastrum fimbriatum edo Geastrum sessile) | Izarputz hirukoitza (Geastrum triplex)
Gomphidius : Alertze-lerdeki (Gomphidius maculatus) | Lerdeki arrosa (Gomphidius roseus) | Lerdeki hankahoria (Gomphidius glutinosus)
Gomphus : Iltze ubela (Gomphus clavatus)
Gymnopilus : Egur-ziza bikaina (Gymnopilus junonius) | Egur-ziza zola zuria (Gymnopilus penetrans)
Gyrodon : Haltza-onddo (Gyrodon lividus)
Gyromitra : Mitra marroia (Gyromitra infula) | Mitra muina (Gyromitra esculenta)
Gyroporus : Onddo gaztaina (Gyroporus castaneus)
Hebeloma  : Arbiki azukrerrea (Hebeloma sacchariolens) | Arbiki falkaduna (Hebeloma sinapizans) | Arbiki pintoa (Hebeloma mesophaeum) | Arkibi erroduna (Hebeloma radicosum)
Helvella  : Helvella solitaria | Kaliza zuri-beltza (Helvella leucomelaena edo Dissingia leucomelaena) | Mitra beltza (Helvella lacunosa) | Mitra malgua (Helvella elastica) | Mitra zuria (Helvella crispa) | Kaliza arrunta (Helvella acetabulum edo Acetabula vulgaris)
Hercium : Auntz-bizarra (Hericium erinaceus)
Hydnum : Tripaki argi, Zizauri edo Negu ziza (Hydnum repandum)
Hygrophoropsis : Zizahori faltsua (Hygrophoropsis aurantiaca)
Hymenopellis : Kolibia erroluzea (Hymenopellis radicata)
Infundibulicybe : Urri-ziza (Infundibulicybe geotropa edo Clitocybe geotropa)
Lakaria (Laccaria) : Lakaria arrunta (Laccaria laccata) | Lakaria ubela (Laccaria amethystina)
Lencites : Ardagai mehea (Lenzites betulina edo Lenzites betulinus)
Lentinellus : Anis-belarria (Lentinellus cochleatus)
Lentinus: Katamotz-belarria (Lentinus tigrinus)
Leucocortinarius : Sare orrizuria (Leucocortinarius bulbiger)
Leucopaxillus : Bitigar mingotsa (Leucopaxillus gentianeus) | Bitigar sendoa (Leucopaxillus lepistoides edo Leucopaxillus bola)
Limacella : Ardo koloreko limazela (Limacella delicata edo Limacella vinosorubescens) | Limacella illinita | Limacella guttata
Lycogala : Lycogala epidendrum
Lyophillum : Ziza zaulia (Lyophyllum decastes) | Lyophyllum loricatum
Macrocystidia : Arrain-ziza (Macrocystidia cucumis)
Marasmiellus : Adarretako marasmioa edo Xiria (Marasmiellus ramealis) | Marasmiellus candidus
Melanophyllum : Melanophyllum haematospermum
Meripilus : Ardagai erraldoia (Meripilus giganteus)
Mitrula : Mitratxo laranja (Mitrula paludosa)
Mutinus : Txakur-zakila (Mutinus caninus)
Omphalotus : Apo-ziza edo Ziza hori faltsua (Omphalotus olearius)
Ramaria : Atzapar puntagorria (Ramaria botrytis)

Rhodocollybia : Kolibia gurinkara (Rhodocollybia butyracea) | Kolibia hanka-bihurria (Rhodocollybia prolixa) | Kolibia herdoildua (Rhodocollybia maculata)