Hiltzaile berde

Hiltzaile berdea
Amanita phalloides 1.JPG
Commons-logo.svg Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaFungi
KlaseaAgaricomycetes
OrdenaAgaricales
FamiliaAmanitaceae
GeneroaAmanita
Espeziea Amanita phalloides
Link, 1833
Datu orokorrak
Gizakiak ateratzen dizkion produktuakdeath cap mushroom (en) Itzuli
Mikologia
Gills icon.png 
orriak himenioan
Convex cap icon.svg 
txapel ganbila
Free gills icon2.svg 
himenioa askea da
Ring and volva stipe icon.png 
hankak eraztuna eta bolba dauzka
White spore print icon.png 
espora zuriak dauzka
Mycorrhizal ecology icon.png 
mikorrizak eratzen ditu
Hazard T.svg 
hilgarria da

Oharra: ez fidatu soilik orri honetan ematen diren datuez perretxiko bat identifikatzeko orduan. Inolako zalantzarik izanez gero, kontsultatu aditu batekin.

Hiltzaile berde, kuleto berde edo ilkorra (Amanita phalloides) Amanita generoan pozoitsuak diren perretxiko espezie bat da. Bere karpoforoaren kapelak, grisa edo berdea, ganbiletik zapalera, zuntzezko azaleko ertz leuna du. Oinaren kolorea antzekoa edo zurixka da. Bolbaren zabalera handia da (3-5 cm).

Bere izenak dioenez oso pozoitsua da. Pozoidura larrietako gehiengoaren eragilea da. Baditu bi motatako toxinak: falotoxinak eta amatoxinak. Espezie honetako toxina hilgarria alpha-amanitina da.[1] Toxinak mina egiten die batez ere gibelari eta giltzurrunei. Askotan tratamendu bakarra organoaren transplantea da. Aski da 50 gramo jatea gizaki bat hiltzeko.

Klemente VII.a aita santua perretxiko mota hau jateagatik hil zen.

Bizilekua

Latifolioekin, pago, haritz eta hurritzekin, mikorrizak sortzen ditu lurzoru azidoetan. Europan eta Ipar Amerikan ageri da.

Deskribapena

Tamaina ertainetik handirako perretxikoa. 5 etik 15 cm-ko zabalerako kapela, hasieran borobila eta hemisferikoa, baina zahartuaz zabalduaz; horizka zurbila edo oliba-berdea; gainazal itsaskorra buztita dagoenean, haragi trinkoa, samurra eta zuria, eta zapore ez-bereizgarria.

Orri libreak (hanka edo kirtenera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak), kolore zuritik kremara, batzuetan tonu arrosa txiki batekin, pilatuta.

Kirtenak 8-15 cm luze eta 1-2 cm lodi; zigi-zagako marka finak ditu eta ezkata oliba-grisazkak sakabanatuta.

Gona formako eraztuna, hauskorra, zintzilikarioa, zuria edo txapelaren kolorekoa, nahiko iraunkorra, baina aska daiteke.

Saku bat bezalako bolba, zuria.

Erregistratutako giza heriotza gehien eragin dituen onddoa. Espezie toxikoa da eta ez da jangarria. Udazkenean hariztietan agertu ohi dena. Karlos VII.a enperadorea eta Klaudio enperadore erromatarra bezalako pertsonaiak perretxiko hau jateagatik hil zirela uste da.[2]

Toxikotasuna

Heriotzaren onddoa ongi ezagutzen den onddo pozoitsua eta hilgarria da, kosta ahala kosta sahiestu beharrekoa. Amatoxina izeneko konposatu toxiko arriskutsuak ditu. Intoxikazioaren lehen sintomak ondoez gastrointestinalak dira, ondoren, giltzurrun eta gibel gutxiegitasuna eta tratamendurik gabe, intoxikazioak heriotza eragin dezake.

Onddo toxiko hauek gizakiek kontsumitu ohi dituzten hainbat jangarrien antzekoak dira, eta horrek intoxikazio arriskua areagotzen du.

Hiltzaile berde multzoa

Amatoxinak, onddo hauetan dauden toxinak, termoegonkorrak dira: beroak eragindako aldaketei aurre egiten diete, beraz, efektu toxikoak ez dira beroarekin murrizten.

Onddo pozoitsuenetako bat da. Uste da onddo baten erdiak bakarrik, gizaki heldu bat hiltzeko adina toxina duela.[3]

Sasoia eta lekua

Amanita phalloides zuhaitzen sustraietan eta inguruko lurrean hazten da; batez ere udazkenean garatzen da, baso mota guztietan, baina bereziki ugaria da Quercus espezietako basoetan (arteak, artelatzak eta haritzak). Bakarrik edo talde txikietan. Udazkeneko espeziea da, baina ez da harritzekoa uda amaieratik azaro amaiera arte agertzen ikustea.

Europa osoan, Amerikan eta Asiako zati batean ateratzen da.[4]

Nahasmen arriskua

Kapelaren kolorearen arabera, Russula virescens eta Tricholoma sejunctum perretxikoekin nahas daiteke, baina ez daukate ez bolbarik eta ez eraztunik.

Intoxikazioak

1._ Gredos-mendilerroko haraneko Cuevas del Valle herrian, perretxiko zale arruntek, gurasoek eta aitona-amonek jan zituzten perretxikoak jaten zituzten, aurrekoen ohitura jarraiki, eta denetarik jaten zuten “euskaldunen” teknika berriaz mesfidati ziren, baina azken batean, halako inbidia bat zuten, eta herrikide migrarien pare jarri nahi zuten, eta lehen urratsak ematen hasi ziren, nahiz eta okerrak izan, 1984an Rufino eta Eulogio Rodriguez Gonzalez anaiei gertatu zitzaien bezala.

Amanita phalloides edo hiltzaile berdea

Beraiek kontatzen dute: “Begira Eulogio, euskaldunek eraztundun perretxiko denak jaten dituzte” “ zergaitik hainbeste burugogorkeri eta mesfidantza, probatuko ditugu gaztainondo zaharraren ondoan atera diren perretxiko eder hauek? Esan eta egin, aukeratutako hiru ale saskian sartu zituzten, bolba eta eraztun ikusgarriekin eta kapelan oliba berde kolore ikaragarriekin. Amak prestatu egin zien eta oso gustura jan zituzten, jan eta 9 ordura hasi ziren sintomak. Rufinok ez zuen zalantzarik izan: Perretxikoak izan dira! 48 ordura Rufinok perretxiko zati bat botatzen du eta papera berdez zikintzen du. Medikuen zalaparta ikaragarria da. ZIUn 5 egun ematen dituzte etengabe dialisian, mirariz baina hobetu egiten dira. Pixkanaka, beren perretxiko tradizionaletara itzuli ziren, gurasoek eta aitona-amonek jan zituztenetara, inolako arriskurik gabe.[5]

Banaketa-eremua

Europa, Ipar Afrika, Mendebaldeko Asia. Ipar amerikan, Ekialdeko eta Hegoaldeko Afrikan, Hego Amerikan, Australian eta Zeelanda Berrian sartua

Etimologia

Amanita grekotik dator eta Zilizia eta Siria arteko mendiari egiten dio erreferentzia, han oso ugariak ziren eta. Grezieraz beste esanahi bat ere badu, perretxikoa, kontzeptu orokor gisa.

Phalloides ere grekotik dator eta bere garapenaren lehen zikloetan duten forma falikoari dagokio.[6]

Erreferentziak

  1. Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Zuzendaria Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza
    Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, 2012ko Abendua, A.D.E.V.E, Argazkiak:Fernando Pedro Pérez, Maite Legarra, Xabier Leizaola, Jon Urkijo, Nerea Aurtenetxe.
  2. (Gaztelaniaz) Bon, Marcel. (1988). Guia de Campo de los hongos de europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona,, 298 or. ISBN 282-0865-4...
  3. (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 97 or. ISBN 84-282-0253-6, 84-282-0538-8..
  4. (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 170 or. ISBN 84-404-0530-8..
  5. (Gaztelaniaz) Mendoza Rincon, Diaz Montoya. (1985). Las setas en la naturaleza. Artrs Graficas Elkar. S. Coop. Iberdrola, 519 or. ISBN 84-605-0792-0..
  6. (Gaztelaniaz) Lotina, Roberto. (1985). Mil setas ibericas. Diputación Foral de Vizcaya, 170 or. ISBN 84-505-1806-7..

Kanpo estekak

Autoritate kontrola
  • Wikimedia proiektuak
  • Wd Datuak: Q188643
  • Commonscat Multimedia: Amanita phalloides
  • Wikispecies Espezieak: Amanita phalloides

  • Hiztegiak eta entziklopediak
  • Britannica: url
  • Datu taxonomikoak
  • BioLib: 60473
  • Dyntaxa: 2979
  • EOL: 1009706
  • GBIF: 5240325
  • Index Fungorum: 178962
  • MycoBank: 178962
  • NCBI: 67723
  • WoRMS: 1456973
  • Kimikako identifikadoreak
  • UNII: G252I65I44
  • Wd Datuak: Q188643
  • Commonscat Multimedia: Amanita phalloides
  • Wikispecies Espezieak: Amanita phalloides
Euskal Herriko perretxiko eta onddoak
Amanita
Amanita eliae | Amanita irintsua (Amanita boudieri) | Amanita mairei | Amanita proxima (Amanita ovoidea var proxima) | Ardotsu (Amanita rubescens f. annulosulfurea) | Galdakao lanperna (Amanita rubescens) | Hiltzaile berdea (Amanita phalloides) | Hiltzaile goiztiarra (Amanita verna) | Kukuma (Amanita ovoidea) | Kukumelo ezkatagrisa (Amanita ceciliae) | Kukumelo grisa (Amanita vaginata) | Kukumelo gris-marroia (Amanita umbrinolutea) | Kukumelo laranja (Amanita crocea) | Kukumelo luzea (Amanita lividopallescens) | Kukumelo marroiska (Amanita fulva) | Kuleto faltsua (Amanita muscaria) | Kuletoa, gorringoa edo arrautza-perretxikoa (Amanita caesarea) | Lanperna ezkatahoria (Amanita franchetii edo Amanita aspera) | Lanperna ezkatazorrotza (Amanita echinocephala) | Lanperna horia (Amanita gemmata) | Lanperna iluna (Amanita spissa) | Lanperna limoia (Amanita citrina) | Lanperna txarra (Amanita pantherina)
Boletus
Boletus lupinus | Boletus dupainii | Boletus fechtneri | Boletus lateritius (Boletus queletii var. lateritius) | Boletus pseudoregius | Boletus rhodopurpureus | Boletus rhodoxanthus (Boletus sanguineus var. rhodoxanthus) | Boletus speciosus | Onddo erregea (Boletus regius) | Onddo hankaederra (Boletus calopus) | Onddo hankagorria (Neoboletus luridiformis, izen ohia Boletus erythropus) | Onddo hankazorrotza (Boletus appendiculatus) | Onddo iodousaindua (Boletus impolitus) | Onddo pinua (Boletus pinophilus, izen ohia Boletus pinicola) | Onddo purpura (Boletus purpureus) | Onddo zikina (Boletus luridus) | Onddobeltza (Boletus aereus) | Onddozuri mingotsa (Boletus radicans) | Quelet onddoa (Suillellus queletii, izen ohia Boletus queletii) | Rubroboletus legaliae edo Boletus splendidus | Satan onddoa (Boletus satanas) | Udako onddozuria (Boletus reticulatus, izen ohia Boletus aestivalis) | Udazkeneko onddozuria (Boletus edulis)
Leccinum
Russula
Gibel beltz-ubela (Russula atropurpurea edo Russula krombholzii) | Gibel hankagogora (Russula rosacea) | Gibel hori-ubela (Russula violeipes) | Gibel kamalehoia (Russula risigallina edo Russula chamaeleontina) | Gibel karramarroa (Russula xerampelina) | Gibel kuletoa (Russula aurea edo Russula aurata) | Gibelaranja hankagorria (Russula decolorans) | Gibelaranja orinduna edo gibelorriska maltzmina (Russula badia) | Gibelarrosa goiztiarra (Russula vesca) | Gibelarrosa horikorra (Russula puellaris) | Gibelarrosa liraina (Russula rosea) | Gibelberde iluna (Russula parazurea) | Gibelberde orrikrema (Russula aeruginea) | Gibelberde orrizuria (Russula heterophylla) | Gibelgorri geraniousaina (Russula pseudointegra) | Gibelgorri hankagogorra (Russula lepida) | Gibelgorri okagarria (Russula emetica) | Gibelgorri orriurdinska (Russula nobilis edo Russula mairei) | Gibelgorria edo Gibelmarroi orriosoa (Russula integra) | Gibelgorriska eztiusaina (Russula melliolens) | Gibelgris kirasduna (Russula pectinata) | Gibelhori hankagrisa (Russula claroflava) | Gibelhori orrilaranja (Russula lutea) | Gibelilun errea (Russula adusta) | Gibelilun orrimina (Russula acrifolia) | Gibelilun orrizabala (Russula nigricans) | Gibelilun zuri-beltza (Russula albonigra) | Gibel-laranja orinduna (Russula maculata) | Gibelmarroi ildaskatua (Russula amoenolens) | Gibelmore hankamorea (Russula torulosa) | Gibelmore hauskorra (Russula fragilis) | Gibelokre almendrausaina (Russula grata edo Russula laurocerasi) | Gibelokre hankazuria (Russula ochroleuca) | Gibelokre kirasduna (Russula foetens) | Gibelokre konpotausaina (Russula fellea) | Gibelokre orrizuria (Russula farinipes) | Gibeloliba (Russula olivacea) | Gibelubel iodousaina (Russula turci) | Gibelubel orriahula (Russula romellii) | Gibelubel orrikrema (Russula grisea) | Gibelubel polita (Russula amoena) | Gibelubel puntaduna (Russula caerulea) | Gibeluraina (Russula rosea edo Russula lepida var. lactea) | Gibelurdina (Russula virescens) | Gibelzuri orribildua (Russula chloroides) | Gibelzuri orrizabala (Russula delica) | Pinudi-gibelgorria (Russula sanguinea) | Pinudi-gibelubela (Russula sardonia) | Russula decipiens | Russula veternosa | Urritxa (Russula cyanoxantha)
Tricholoma
Agaricus
Hygrophorus
Hypholoma
Inozibea (Inocybe)
Esnekia (Lactarius)
Esnatoa (Lactarius volemus) | Esneardotsua (Lactarius sanguifluus) | Esnegorri faltsua (Lactarius torminosus) | Esne-gorria (Lactarius salmonicolor) | Esnegorri, piñutela edo nizkaloa (Lactarius deliciosus) | Esneki argia (Lactarius pallidus) | Esneki arrunta (Lactarius quietus) | Esneki gibelkolorea (Lactarius hepaticus) | Esneki hankazulatua (Lactarius scrobiculatus) | Esneki laranja (Lactarius auranticus) | Esneki teilamina (Lactarius rufus) | Esneki zonaduna (Lactarius zonarius) | Esneki zuri-orriarrosa (Lactarius controversus) | Esneki zuri-orribildua (Lactarius pipetarus) | Esneki zuri-orrizabala (Lactarius vellereus) | Kanfor-esnekia (Lactarius camphoratus) | Lactarius acerrimus | Lactarius acris | Lactarius pubescens | Lactarius rubrocinctus | Lactarius tabidus | Lactarius vietus | Pagadi-esneki berdea (Lactarius blennius
Cantharellus
Hygrocybe
Lepista
Gymnopus 
Clitocybe
Lycopedon
Marasmio (Marasmiellus)
Melanoleuca
Karraspina (Morchella)
Mycena
Besteak

Asterophora : Niktali handia (Asterophora lycoperdoides)
Astraeus : Izarputz higrometro, izarputz, lurrizar edo lur-izarra (Astraeus hygrometricus)
Aureoboletus : Onddo azpilimoia (Aureoboletus gentilis)
Bisporella : Egur-orin horia (Bisporella citrina edo Calycella citrina)
Bovista : Astaputz berunkara (Bovista plumbea)
Bulgaria : Mukibotoi beltza (Bulgaria inquinans)
Calocera : Mukiadar luzea (Calocera viscosa)
Calocybe : Zizazuria (Calocybe gambosa) | Ziza zuri-morea (Calocybe ionides)
Calvatia : Astaputz erraldoi, putzaundi edo otsoputz handia (Calvatia gigantea edo Langermannia gigantea) | Astaputz mailukatua (Calvatia utriformis)
Chalciporus : Piper-onddoa (Chalciporus piperatus)
Chlorociboria : Gardinga (Chlorociboria aeruginascens)
Chlorophyllum : Galanperna mamigorrizka (Chlorophyllum rhacodes)
Chroogomphus  : Lerdeki marroia (Chroogomphus rutilus)
Clathrus : Izar gorria (Clathrus archeri) | Kaiola gorria (Clathrus ruber)
Clavariadelphus : Joiki arrunta (Clavariadelphus pistillaris)
Clavulina : Atzapar zimurra (Clavulina rugosa)
Clitopilus : Errotari edo Salataria (Clitopilus prunulus)
Coltricia : Onddo-ardagai iraunkorra (Coltricia perennis)
Coprinus  : Urbeltz argala (Coprinus plicatilis edo Parasola plicatilis) | Urbeltz elurzuria (Coprinus niveus edo Coprinopsis nivea) | Urbeltz galparduna (Coprinus comatus) | Urbeltz gorritzailea (Coprinus atramentarius) | Urbeltz mikaduna (Coprinus micaceus edo Coprinellus micaceus) | Urbeltz ugaria (Coprinus disseminatus edo Coprinellus disseminatus) | Urbeltz zuri-beltza (Coprinus picaceus edo Coprinopsis picacea)
Cordyceps  : Beldar-mazoa (Cordyceps militaris) | Boilur-mazoa (Cordyceps capitata edo Elaphocordyceps capitata)
Cortinarius : Cortinarius torvus | Cortinarius triumphans | Sare bikaina (Cortinarius praestans) | Sare hiltzaile edo kortinario hiltzaile gorria (Cortinarius orellanus) | Sare mingotsa (Cortinarius Causticus) | Sareokre ezkatatsua (Cortinarius humicola) | Zare zinabrioa (Cortinarius cinnabarinus edo Dermocybe cinnabarina)
Craterellus : Saltsa-perretxiko beltza (Craterellus cornucopioides)
Crepidotus : Txirla biguna (Crepidotus mollis)
Crucibulum : Kabia horia (Crucibulum laeve)
Cyathus : Makal-ziza (Cyclocybe aegerita)
Cyclocybe  : Kabi ildaskatua (Cyathus striatus)
Cystoderma : Galanperna zokousaina (Cystoderma amianthinum) | Galanperna arrosa (Cystoderma carcharias)
Disciotis : Katilu zaintsua (Disciotis venosa)
Elaphomyces : Basahuntz-boilurra (Elaphomyces granulatus)
Entoloma : Azpiarrosa maltzurra (Entoloma sinuatum edo Entoloma lividum) | Azpiarrosa klorousaina (Entoloma rhodopolium edo Entoloma nidorosum) | Azpiarrosa hankaberdea (Entoloma incanum) | Azpiarrosa goiztarra (Entoloma clypeatum)
Exidia : Mukiziza beltza (Exidia glandulosa)
Fistulina : Idi-mihi edo Idi-mina (Fistulina hepatica)
Flammulina : Kolibia zolabeltza (Flammulina velutipes)
Galerina : Galera hiltzailea (Galerina marginata) | Supizteko ardagaia (Fomes fomentarius)
Ganoderma : Ardagai zapala (Ganoderma applanatum) | Ardagai pipa (Ganoderma lucidum)
Geastrum : Izarputz gorriska edo lurrizar argia (Geastrum fimbriatum edo Geastrum sessile) | Izarputz hirukoitza (Geastrum triplex)
Gomphidius : Alertze-lerdeki (Gomphidius maculatus) | Lerdeki arrosa (Gomphidius roseus) | Lerdeki hankahoria (Gomphidius glutinosus)
Gomphus : Iltze ubela (Gomphus clavatus)
Gymnopilus : Egur-ziza bikaina (Gymnopilus junonius) | Egur-ziza zola zuria (Gymnopilus penetrans)
Gyrodon : Haltza-onddo (Gyrodon lividus)
Gyromitra : Mitra marroia (Gyromitra infula) | Mitra muina (Gyromitra esculenta)
Gyroporus : Onddo gaztaina (Gyroporus castaneus)
Hebeloma  : Arbiki azukrerrea (Hebeloma sacchariolens) | Arbiki erroduna (Hebeloma radicosum) | Arbiki falkaduna (Hebeloma sinapizans) | Arbiki pintoa (Hebeloma mesophaeum)
Helvella  : Helvella solitaria | Kaliza zuri-beltza (Helvella leucomelaena edo Dissingia leucomelaena) | Mitra beltza (Helvella lacunosa) | Mitra malgua (Helvella elastica) | Mitra zuria (Helvella crispa) | Kaliza arrunta (Helvella acetabulum edo Acetabula vulgaris)
Hercium : Auntz-bizarra (Hericium erinaceus)
Hydnum : Tripaki argi, Zizauri edo Negu ziza (Hydnum repandum)
Hygrophoropsis : Zizahori faltsua (Hygrophoropsis aurantiaca)
Hymenopellis : Kolibia erroluzea (Hymenopellis radicata)
Infundibulicybe : Urri-ziza (Infundibulicybe geotropa edo Clitocybe geotropa)
Lakaria (Laccaria) : Lakaria arrunta (Laccaria laccata) | Lakaria ubela (Laccaria amethystina)
Lencites : Ardagai mehea (Lenzites betulina edo Lenzites betulinus)
Lentinellus : Anis-belarria (Lentinellus cochleatus)
Lentinus: Katamotz-belarria (Lentinus tigrinus)
Leucocortinarius : Sare orrizuria (Leucocortinarius bulbiger)
Leucopaxillus : Bitigar mingotsa (Leucopaxillus gentianeus) | Bitigar sendoa (Leucopaxillus lepistoides edo Leucopaxillus bola)
Limacella : Ardo koloreko limazela (Limacella delicata edo Limacella vinosorubescens) | Limacella illinita | Limacella guttata
Lycogala : Lycogala epidendrum
Lyophillum : Ziza zaulia (Lyophyllum decastes) | Lyophyllum loricatum
Macrocystidia : Arrain-ziza (Macrocystidia cucumis)
Marasmiellus : Adarretako marasmioa edo Xiria (Marasmiellus ramealis) | Marasmiellus candidus
Melanophyllum : Melanophyllum haematospermum
Meripilus : Ardagai erraldoia (Meripilus giganteus)
Mitrula : Mitratxo laranja (Mitrula paludosa)
Mutinus : Txakur-zakila (Mutinus caninus)
Omphalotus : Apo-ziza edo Ziza hori faltsua (Omphalotus olearius)
Ramaria : Atzapar puntagorria (Ramaria botrytis)

Rhodocollybia : Kolibia gurinkara (Rhodocollybia butyracea) | Kolibia hanka-bihurria (Rhodocollybia prolixa) | Kolibia herdoildua (Rhodocollybia maculata)